احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
188
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
بايد هرچه زودتر تمايلات وكلاء نسبت برئيس الوزراء جديد معلوم شود . بلافاصله فراكسيونهاى مجلس مجتمع و پس از تبادل افكار باتفاق تام برئيس الوزرائى مشير الدوله رأى دادند و قرار شد عده از نمايندگان او را ملاقات و تقاضا كنند بفوريت اقدام بتشكيل كابينه نمايد . جرايد دست چپ حملات شديدى به عين الدوله نمودند . پنجشنبه 22 ژوئيه 1915 غروب امروز ميرزا محمد صادق طباطبائى و شاهزاده سليمان ميرزا بملاقات مشير الدوله در رستمآباد شميران رفته و اظهار داشتند اتفاق آراء مجلس با رياست وزرائى شما موافقت كرده خوب است زودتر اقدام بتشكيل كابينه بفرمائيد . مشير الدوله در جواب گفت بهتر است مجلس سياست خارجى خود را معين كند تا من از روى همان سياست اعضاء كابينه را تعيين نمايم آيا مقصود تعقيب بيطرفى حقيقى است مثل كابينه سابق من و كابينهء مستوفى الممالك يا بيطرفى متمايل بروس و انگليس Neutralite bienveillante مثل كابينه عين الدوله ؟ بعد از افطار اعليحضرت مشير الدوله را بقصر صاحبقرانيه احضار و رياست وزراء را به او تكليف كرد . مشير الدوله براى عرض جواب قطعى دو روز مهلت خواست . جمعه 23 ژوئه 1915 نگارنده نزديك غروب مشير الدوله را در رستمآباد ملاقات و اظهار داشتم براى عرض تبريك نيآمدهام بلكه شرفياب شدهام كه تمنى كنم رياست وزراء را قبول بفرمائيد مشير الدوله جواب داد اگر از من پيشرفت داشته باشد حاضرم و در جواب تكليف اعليحضرت هم هنوز نه قبول و نه رد كردهام شايد بتوانم تا فردا تصميمى اتخاذ نمايم . در باب اعضاء كابينه و عضويت مستوفى الممالك مذاكره كردم گفت بسيار نظر خوبى است منهم به سليمان ميرزا رئيس حزب دموكرات تصريح نمودم كه رياست وزراء را در صورتى قبول خواهم كرد كه مستوفى الممالك داخل كابينه شود يا به سمت وزير امور خارجه يا داخله يا ماليه لكن گمان نميكنم مستوفى وزارت خارجه را بپذيرد . راجع بساير اعضاء دولت گفت كابينه سابق من مركب از اشخاص صحيح و پاكى بود ولى متأسفانه با حالت حاليه ممكن نيست عين آن كابينه را تشكيل بدهم بايد بعضى ملاحظات خارجى نيز نمود مثلا وجود علاء السلطنه از پارهء جهات مفيد خواهد بود . در بين مذاكرات ميرزا محمد صادق طباطبائى باتفاق سردار معظم خراسانى ( تيمور تاش ) وارد شدند . امروز از منبع موثق اطلاع رسيد كه وزيرمختار روس و انگليس در صاحبقرانيه بحضور شاه رفته و تقاضاى بستن پارلمان را نمودهاند و شاه جواب داده است چون بقانون اساسى سوگند ياد نمودهام نميتوانم نقض يمين نمايم . آنها با لحن تهديدآميز اشاره به مخاطرات احتمالى براى مملكت و براى سلسله قاجاريه كردهاند . شنبه 24 ژوئيه 1915 ساعت 5 بعد از ظهر پرنس رويس بديدن مشير الدوله در رستمآباد رفت مشير الدوله گفت خيال دارد يك كابينه مختلطى تشكيل دهد ( Cabinet de concentration ) كه در آن مستوفى الممالك و عين الدوله و مستشار الدوله عضويت داشته باشند . بعد از غروب عده از وزراى سابق و نمايندگان مجلس و آزاديخواهان در منزل مشار السلطنه در دزآشوب جمع بودند حاجى محتشم السلطنه از من پرسيد آيا اطلاع داريد كه مشير الدوله رياست وزراء را قبول خواهد كرد يا خير ؟ جواب دادم قبول مينمايد به شرط آنكه مستوفى الممالك يك پرتفوى وزارت را اختيار كند گفت به نظر من اين شرط تعليق بر محال است زيرا مستوفى الممالك كه از هرحيث مقامش بالاتر است